Rachunkowość zabezpieczeń

Napisany przez ukazał się dnia 16 grudnia 2013 w Rzeczpospolita | 0 komentarzy

Prowadzenie działalności gospodarczej w jakiejkolwiek formie z założenia narażone jest na ryzyko. Ryzyko wynika między innymi z braku możliwości przewidzenia zdarzeń, które nastąpią w przyszłości. Wśród różnego rodzaju ryzyka można wyróżnić między innymi ryzyko wzrostu stóp procentowych powodujące konieczność zapłaty wyższych odsetek od kredytów, ryzyko wzrostu kursu wymiany walut w sytuacji zakupów surowców i materiałów, czy też ryzyko spadku kursu wymiany walut w sytuacji eksportu towarów. Spółki zabezpieczają się przed narażeniem na ryzyko w różny sposób. Jednym ze sposobów ograniczenia ryzyka walutowego czy ryzyka stóp procentowych będzie stosowanie rachunkowości zabezpieczeń.

Rachunkowość zabezpieczeń stanowi szczególny obszar rachunkowości związanej z instrumentami finansowymi, w tym z instrumentami pochodnymi. Stosowanie rachunkowości zabezpieczeń wymaga odpowiedniego ujęcia w księgach transakcji związanych z instrumentami finansowymi. Istotą rachunkowości zabezpieczeń jest jednoczesne odzwierciedlenie w wyniku finansowym zmian wartości instrumentu zabezpieczającego i pozycji zabezpieczanej. Polega to na ujęciu w tym samym okresie sprawozdawczym wzajemnie znoszących się zmian wartości różnych pozycji lub transakcji wynikających z określonego rodzaju ryzyka. Pozwala to ograniczyć fluktuację wyniku finansowego ze względu na określony rodzaj ryzyka wynikającego z różnych instrumentów, których zmiany wartości lub wynikające z nich przepływy są odwrotnie skorelowane (mają odmienny efekt na wynik finansowy).

O „zabezpieczeniach” z punktu widzenia gospodarczego można mówić wtedy, gdy zmiany wartości jednego z posiadanych przez spółkę składników aktywów lub zobowiązań narażonych na ryzyko finansowe (na przykład zobowiązań w walucie EURO) są kompensowane przez zmiany wartości innego posiadanego przez spółkę składnika (na przykład należności w walucie EURO). Wartość należności i zobowiązań wyrażonych w tej samej walucie będzie się zmieniała proporcjonalnie, ale w odwrotny sposób, w razie zmiany kursu walutowego EUR/PLN; w związku z tym można uznać, że te składniki (pozycje) w naturalny sposób „zabezpieczają się”.

Rachunkowość zabezpieczeń pozwala zatem jednostce na ujęcie w tym samym momencie skutków finansowych różnych pozycji/transakcji, które uznaje za ekonomicznie powiązane lub których zmiany wartości uznaje za wzajemnie powiązane (skorelowane). Stosowanie rachunkowości zabezpieczeń przez jednostkę jest dobrowolne – nie jest wymogiem narzuconym przez przepisy rachunkowości. Jeżeli podmiot nie stosuje rachunkowości zabezpieczeń to ujmuje pozycje i transakcje zgodnie z określonymi zasadami przewidzianymi przez przepisy prawa bilansowego. Jednostki wybierają rachunkowość zabezpieczeń w celu ograniczenia fluktuacji wyniku między innymi na skutek przeszacowań instrumentów finansowych. Jest to głównym celem rachunkowości zabezpieczeń.

Zastosowanie zasad rachunkowości zabezpieczeń jest często uznawane za jedno z najbardziej zaawansowanych, a co za tym idzie najtrudniejszych zagadnień rachunkowości. Możliwość uzyskania pożądanego efektu księgowego nie zależy bowiem wyłącznie od charakteru i celu gospodarczego zawartej transakcji zabezpieczającej, ale także od przygotowania właściwej dokumentacji rachunkowości zabezpieczeń oraz spełnienia innych wymogów, takich jak regularne pomiary efektywności zabezpieczenia, mających na celu upewnianie się, że zabezpieczenie zadowalająco spełnia swoją rolę asekuracyjną. Stanowią one warunek stosowania rachunkowości zabezpieczeń

Regulacje polskie:

  • Ustawa o rachunkowości
  • Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 12 grudnia 2001 roku w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych

Regulacje międzynarodowe:

  • Międzynarodowy Standard Rachunkowości nr 32 Instrumenty finansowe: prezentacja (MSR 32),
  • Międzynarodowy Standard Rachunkowości nr 39 Instrumenty finansowe: ujmowanie i wycena (MSR 39),
  • Międzynarodowy Standard Sprawozdawczości Finansowej nr 7 Instrumenty finansowe: ujawnianie informacji (MSSF 7).
  • Nowy standard MSSF 9: Instrumenty finansowe, który ma zastąpić MSR 39 i MSSF 7. Data wejścia w życie MSSF 9 to 1 stycznia 2015 z możliwością wcześniejszego zastosowania.

Celem obecnych propozycji w nowym standardzie w zakresie rachunkowości zabezpieczeń jest zmniejszenie liczby szczegółowych zasad powodujących duży stopień skomplikowania oraz wysokie koszty rachunkowości zabezpieczeń wg MSR 39 oraz lepsze zgranie rachunkowości zabezpieczeń z praktyką w zakresie zarządzania ryzykiem. Kluczowe propozycje są następujące:

  • Rozluźnienie wymogów w zakresie oceny efektywności zabezpieczeń, a co za tym idzie prawa do stosowania rachunkowości zabezpieczeń;
  • Usunięcie niektórych ograniczeń decydujących o tym, co może być ustanowione jako pozycja zabezpieczana;
  • Rozluźnienie zasad stosowania nabytych opcji i niepochodnych instrumentów finansowych jako instrumentów zabezpieczających.

Rachunkowość zabezpieczeń stosowana jest w celu zabezpieczania określonych pozycji. Pozycją zabezpieczaną, czyli podlegającą zabezpieczeniu może być:

  • Pojedynczy składnik aktywów lub pojedyncze zobowiązanie (finansowe lub niefinansowe);
  • Grupa aktywów lub zobowiązań finansowych lub niefinansowych o podobnej charakterystyce ryzyka np. grupa aktywów składająca się z akcji lub obligacji ;
  • Uprawdopodobnione przyszłe zobowiązanie (wiążąca umowa obligująca do wymiany określonej ilości zasobów po określonej cenie w określonym terminie);
  • Grupa uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań o podobnej charakterystyce ryzyka;
  • Wysoce prawdopodobna planowana transakcja
  • Grupa wysoce prawdopodobnych planowanych transakcji o podobnej charakterystyce ryzyka;
  • Udział w aktywach netto jednostki zagranicznej;
  • Grupa udziałów w aktywach netto jednostek zagranicznych o podobnej charakterystyce ryzyka;
  • Część portfela aktywów finansowych lub zobowiązań finansowych (kwota, a nie poszczególne aktywa lub zobowiązania), narażonych na ryzyko stopy procentowej.

Pozycją zabezpieczaną natomiast nie mogą być instrumenty pochodne, aktywa finansowe utrzymywane do terminu wymagalności, jeżeli celem zabezpieczenia miałoby być ryzyko zmiany stopy procentowej, bez względu na to, czy ryzyko dotyczy zmiany wartości godziwej instrumentów o stałej stopie procentowej, czy też zmiany przepływów pieniężnych związanych z instrumentami o zmiennej stopie procentowej. (Aktywa takie mogą być zabezpieczane ze względu na ryzyko kredytowe lub ryzyko walutowe).

Stosowanie rachunkowości zabezpieczeń wymaga spełnienia szeregu wymogów formalnych. Głównym z nich jest stworzenie dokumentacji dotyczącej rachunkowości zabezpieczeń. Dokumentacja zabezpieczeń jest wewnętrzny dokumentem jednostki. Dokumentacja powinna zawierać:

  • Cele i strategię zarządzania ryzykiem,
  • Opis instrumentu zabezpieczającego i pozycji zabezpieczanej,
  • Charakterystykę ryzyka,
  • Okres zabezpieczenia,
  • Opis metody pomiaru skuteczności zabezpieczenia.

Dokumentacja ta powinna zawierać dodatkowe uszczegółowienia w zależności od stopnia skomplikowania powiązania zabezpieczającego. W dokumentacji mogą pojawić się informacje, które ułatwią późniejsze ujęcie powiązania zabezpieczającego i monitorowanie jego funkcjonowania. Podstawowymi informacjami, które muszą znaleźć się w dokumentacji zabezpieczeń są zapisy ustalające pomiar efektywności zabezpieczenia (w tym zasady podziału instrumentu, jeżeli tylko jego część jest wykorzystywana przy pomiarze efektywności zabezpieczenia). Dokumentacja zabezpieczeń może również zawierać informacje na temat wszelkich procedur związanych z rachunkowością zabezpieczeń z uwzględnieniem technicznego rozliczania wraz z podaniem kont wykorzystywanych do księgowań, osób odpowiedzialnych za prowadzenie rachunkowości zabezpieczeń, w tym monitorowanie efektywności, ustalanie zmian wartości, dokumenty wewnętrzne na podstawie których dokonywane są księgowania itp.

Podstawowym celem rachunkowości zabezpieczeń jest ograniczanie fluktuacji wyniku finansowego, w przypadku gdy jednostka wykorzystuje instrumenty pochodne do zabezpieczania wartości innych pozycji, przepływów związanych z innymi pozycjami lub przyszłych transakcji. Fluktuacje takie mogą pojawić się gdy:

  • Instrument pochodny jest wyceniany przez wynik finansowy, a pozycja zabezpieczana (np. składnik aktywów lub zobowiązań) jest wyceniana w koszcie i wpływa na wynik w momencie jej sprzedaży, amortyzacji, zużycia lub ujęcia odpisu aktualizującego.
  • Zarówno instrument pochodny, jak i pozycja zabezpieczana (np. składnik aktywów finansowych) wyceniane są w wartości godziwej, jednak zmiany wartości dla instrumentów pochodnych odnoszone są na wynik finansowy, zaś pozycji zabezpieczanej odraczane są w czasie na kapitał z aktualizacji wyceny.
  • Instrument pochody jest wyceniany w wartości godziwej przez wynik finansowy, a pozycją zabezpieczaną jest pozycja nie ujęta jeszcze w sprawozdaniu finansowym, która wpłynie na wynik finansowy dopiero w przyszłości.
  • Przeszacowanie walutowego elementu wbudowanego związanego ze składnikiem aktywów finansowych lub zobowiązań finansowych (wyznaczonego jako instrument zabezpieczający) wykazywane jest w wyniku finansowym, a pozycji zabezpieczanej odroczone jest na kapitał z aktualizacji wyceny.
  • Przeszacowanie walutowego instrumentu wbudowanego związanego ze składnikiem aktywów finansowych lub zobowiązań finansowych (wyznaczonego jako instrument zabezpieczający) wykazywane jest w wyniku finansowym a pozycją zabezpieczaną jest transakcja nie ujęta jeszcze w sprawozdaniu finansowym, która wpłynie na wynik finansowy dopiero w przyszłości.

W jaki sposób rachunkowość zabezpieczeń pozwala uniknąć powyższych fluktuacji wyniku finansowego? Dwie podstawowe możliwości to:

  1. Odroczenie zysku lub straty z wyceny instrumentu zabezpieczającego na kapitale (np. na kapitale z aktualizacji wyceny) zazwyczaj do momentu, gdy określona pozycja, wynikające z niej przepływy lub określona transakcja wpływają na wynik finansowy. W takim przypadku wynik finansowy bieżącego okresu nie uwzględnia w całości lub części przeszacowania instrumentu pochodnego. Kwota ujęta (odroczona) na kapitale jest uwzględniana w wyniku finansowym dopiero, gdy na wynik finansowy wpływa zabezpieczana pozycja, transakcja bądź wynikające z nich przepływy. Uwzględnienie przeszacowania instrumentu zabezpieczającego w wyniku finansowym może nastąpić w kolejnych okresach bezpośrednio, poprzez bezpośrednie przeniesienie odpowiednich kwot z kapitału na wynik bądź pośrednio – poprzez przeniesienie kwot z kapitału na wartość początkową innej, nowej pozycji, z której powstaniem wiąże się zabezpieczenie. Ujęte w wartości początkowej danej pozycji zyski lub straty z wyceny instrumentu zabezpieczającego uwzględniane są w wyniku gdy dana pozycja wpływa na wynik (np. poprzez amortyzację, w momencie sprzedaży, odpisu aktualizującego itp.).
  1. „Przyspieszenie” wpływu na wynik finansowy pozycji podlegającej zabezpieczeniu. W takim przypadku wynik finansowy uwzględnia dwa elementy – przeszacowanie instrumentu zabezpieczającego (zazwyczaj instrumentu pochodnego) i przeszacowanie pozycji zabezpieczanej co oznacza wzajemną kompensatę tych wielkości.

Powiązania zabezpieczające dzielą się na trzy główne typy:

  • Zabezpieczenia wartości godziwej, służące ograniczeniu zagrożenia wpływu na wynik finansowy zmian wartości godziwej wynikających z ryzyka związanego z wprowadzonymi do ksiąg aktywami i zobowiązaniami.
  • Zabezpieczenia przepływów pieniężnych, służące ograniczeniu zagrożenia wpływu na wynik finansowy zmian przepływów wynikających z ryzyka związanego z wprowadzonymi do ksiąg aktywami i zobowiązaniami, uprawdopodobnionymi przyszłymi zobowiązaniami lub planowanymi transakcjami.
  • Zabezpieczenia udziałów w aktywach netto jednostek zagranicznych.

Definicje

Zabezpieczenie wartości godziwej

  • Według MSR 39 zabezpieczenie wartości godziwej – zabezpieczenie przed zagrożeniem zmianami wartości godziwej ujętego składnika aktywów lub zobowiązania lub uprawdopodobnionego przyszłego zobowiązania, albo wyodrębnionej części takiego składnika aktywów, zobowiązania, bądź uprawdopodobnionego zobowiązania, które przypisać można konkretnemu rodzajowi ryzyka i które mogłoby wpłynąć na wynik finansowy. W przypadku uprawdopodobnionego przyszłego zobowiązania, gdy przedmiotem zabezpieczenia jest ryzyko walutowe, jednostka może wybrać czy stosuje zabezpieczenie wartości godziwej czy przepływów pieniężnych.
  • Według rozporządzenia zabezpieczenie wartości godziwej – to ograniczanie zagrożenia wpływu na wynik finansowy zmian wartości godziwej, wynikających z określonego ryzyka związanego z wprowadzonymi do ksiąg rachunkowych aktywami i zobowiązaniami lub określoną ich częścią.

Zabezpieczenie przepływów pieniężnych

  • Według MSR 39 – zabezpieczenie przed zagrożeniem zmiennością przepływów pieniężnych które: przypisać można konkretnemu rodzajowi ryzyka związanemu z ujętym składnikiem aktywów lub zobowiązań (takim jak całość lub część przyszłych płatności odsetkowych od zadłużenia o zmiennym oprocentowaniu) lub wysoce prawdopodobną planowaną transakcją i które mogłoby wpłynąć na wynik finansowy.
  • Według rozporządzenia – zabezpieczenie przepływów pieniężnych to ograniczanie zagrożenia wpływu na wynik finansowy zmian w przepływach pieniężnych wynikających z określonego ryzyka związanego z wprowadzonymi do ksiąg rachunkowych aktywami i zobowiązaniami, uprawdopodobnionymi przyszłymi zobowiązaniami lub planowanymi transakcjami.

Zabezpieczenie wartości godziwej występuje w sytuacji celowej „ochrony” pozycji bilansowych. Zabezpieczeniu podlegają wtedy wartości wykazywanych w sprawozdaniu aktywów lub zobowiązań. Przykładem może być posiadanie przez spółkę akcji innego podmiotu, których nie planuje sprzedawać. Zarząd obawiając się spadku cen rynkowych tych akcji może zawrzeć instrument pochodny, którego zmiany wartości przez pewien czas będą równoważyć ewentualne spadki ceny rynkowej tych akcji.

W przypadku zabezpieczenia przepływów pieniężnych celem kierownictwa jest zabezpieczenie przepływów pieniężnych lub transakcji, które wystąpią w przyszłości. Co istotne, w niektórych przypadkach wybór rodzaju zabezpieczenia pozostaje w gestii kierownictwa, ponieważ tylko kierownictwo spółki może określić ekonomiczny sens i cel swoich działań. Przykładem zabezpieczenia przepływów pieniężnych może być też sytuacja posiadania przez spółkę akcji innego podmiotu zaklasyfikowanych jako dostępne do sprzedaży. Spółka planuje sprzedać akcje w kolejnym okresie sprawozdawczym. W celu zabezpieczenia wpływu z transakcji może zawrzeć kontrakt, który zagwarantuje jej sprzedaż po określonej cenie, bądź po cenie nie niższej niż oczekiwana. W tej sytuacji celem zabezpieczenia jest przyszła planowana transakcja co oznacza zabezpieczenie przepływów pieniężnych. Zatem ten sam instrument, w zależności od sytuacji może być określony jako zabezpieczenie wartości godziwej bądź przyszłej transakcji. Wybór rodzaju zabezpieczenia jest uzależniony od założeń i celów przyjętych przez kierownictwo. Identyfikacja celu zabezpieczenia pozwala zastosować odpowiednie przepisy rachunkowości zabezpieczeń.

Wpływ na sprawozdanie finansowe jest następujący

W przypadku zabezpieczenia wartości godziwej:

Jeśli chodzi o instrument zabezpieczający to zyski lub straty z wyceny instrumentu pochodnego w wartości godziwej (lub z wyceny elementu walutowego składnika aktywów lub zobowiązań finansowych) odnoszone są na wynik finansowy. (Według rozporządzenia w przychody/koszty finansowe).

Jeśli chodzi o pozycję zabezpieczaną to zyski lub straty związane z pozycją zabezpieczaną wynikające z zabezpieczanego ryzyka, korygują wartość bilansową danej pozycji i odnoszone są w wynik finansowy (według rozporządzenia przychody/koszty finansowe).

W przypadku zabezpieczenia przepływów pieniężnych:

Jeśli chodzi o instrument zabezpieczający: część zysków lub strat związanych z instrumentem zabezpieczającym uznana za efektywne zabezpieczenie ujmowana jest w kapitale z aktualizacji wyceny (Inne całkowite dochody/pozostałe elementy całościowego wyniku finansowego), część nieefektywna natomiast zysków lub strat związanych z instrumentem zabezpieczającym ujmowana jest w wyniku finansowym. Bezwzględna kwota ujęta na kapitale nie może być wyższa niż skumulowane od momentu ustanowienia zabezpieczenia zyski lub straty na instrumencie zabezpieczającym ani skumulowane od momentu rozpoczęcia zabezpieczenia zmiany wartości godziwej oczekiwanych przyszłych przepływów pieniężnych wynikających z zabezpieczanej pozycji.

Jeśli chodzi o pozycję zabezpieczaną – wycena i ujęcie na ogólnych zasadach.

Efektywność zabezpieczenia.

Niezwykle istotnym elementem stosowania rachunkowości zabezpieczeń jest pomiar efektywności zabezpieczenia. Ogólnie efektywność zabezpieczenia można określić jako stopień w jakim strata (lub zysk) z pozycji zabezpieczanej jest kompensowana przez zysk (lub stratę) na instrumencie zabezpieczającym. Innymi słowy efektywność zabezpieczenia to stopień pokrycia zmian wartości (lub przepływów pieniężnych) pozycji zabezpieczanej przez zmiany wartości instrumentu zabezpieczającego. Jest to więc stopień równoważenia się zmian wartości godziwej (lub przepływów pieniężnych) pozycji zabezpieczanej i zmian wartości godziwej (lub przepływów pieniężnych) instrumentu zabezpieczającego.

W dokumentacji rachunkowości zabezpieczeń powinny być jasno określone zasady przeprowadzania oceny efektywności zabezpieczenia. Jest to niezwykle istotne, gdyż przeprowadzanie oceny efektywności zabezpieczenia warunkuje możliwość zastosowania rachunkowości zabezpieczeń w ogóle. Warunkiem stosowania rachunkowości zabezpieczeń jest utrzymywanie się efektywności zabezpieczenia w przedziale 80 – 125% (0,8 – 1,25). W sytuacji gdy efektywność zabezpieczenia nie mieści się w tym przedziale jednostka powinna zaniechać stosowania rachunkowości zabezpieczeń.

Ocena efektywności zabezpieczenia sprowadza się głównie do dwóch elementów: oceny prospektywnej i oceny retrospektywnej. W przypadku oceny prospektywnej („do przodu”) jednostka może stosować przepisy rachunkowości zabezpieczeń tylko jeśli można oczekiwać w przyszłości wysokiej efektywności zabezpieczenia. Przepisy nie narzucają konkretnej metody, która miałaby potwierdzić oczekiwaną wysoką efektywność. Do metod takich można zaliczyć na przykład metodę regresji liniowej. Poza prospektywną powinna również być przeprowadzana ocena retrospektywna na bieżąco, nie rzadziej niż na dzień sprawozdawczy lub na moment rozliczenia kontraktu. Ocena retrospektywna pozwala na sprawdzenie, ewentualnie potwierdzenie, czy efektywność zabezpieczenia rzeczywiście – tak jak planowano – utrzymuje się na wysokim poziomie, czyli czy dany instrument rzeczywiście zabezpiecza to, co ma zabezpieczać. Idealnym byłoby zabezpieczenie 100%, z tym, że w praktyce takie zabezpieczenie pojawia się bardzo rzadko. Oznaczałoby to, że zmiana wartości, lub przepływów instrumentu zabezpieczanego jest całkowicie pokryta przeciwną zmianą instrumentu zabezpieczającego.

Czasami do testów efektywności uwzględnia się nie całą zmianę wartości danego składnika instrumentu czy transakcji, lecz jedynie zmianę związaną z określonym rodzajem ryzyka. (Musi to być jednak dokładnie określone w dokumentacji rachunkowości zabezpieczeń).

Zakończenie powiązania zabezpieczającego

Jednostka powinna zaprzestać stosowania zabezpieczeń w świetle MSR 39 w sytuacji gdy:

W przypadku zabezpieczania wartości godziwej:

  1. Instrument zabezpieczający wygasa, zostaje sprzedany, rozwiązany, lub wykonany (zastąpienie instrumentu zabezpieczającego innym lub wydłużenie terminu jego ważności nie jest traktowane jako wygaśnięcie lub rozwiązanie jeżeli zostało udokumentowane w strategii zabezpieczenia przyjętej przez jednostkę).
  2. Zabezpieczenie przestaje spełniać wymagania stawiane przed powiązaniem zabezpieczającym (głównie w zakresie efektywności zabezpieczenia).
  3. Jednostka zrywa (unieważnia) powiązanie zabezpieczające.

W przypadku zabezpieczenia przepływów pieniężnych:

  1. Instrument zabezpieczający wygasa, zostaje sprzedany, rozwiązany lub wykonany (zastąpienie instrumentu zabezpieczającego innym lub wydłużenie terminu jego ważności nie jest traktowane jako wygaśnięcie lub rozwiązanie jeżeli zostało udokumentowane w strategii zabezpieczenia przyjętej przez jednostkę). Odniesione na kapitał/inne całkowite dochody kwoty pozostają w nim ujęte jeżeli w momencie ujęcia zabezpieczenie było efektywne. Kwoty zostają na kapitale do momentu zajścia oczekiwanej transakcji (lub przepływu) bądź też do momentu kiedy przedmiot zabezpieczenia wpływa na wynik finansowy lub planowana transakcja przestaje być wysoce prawdopodobna. Jeżeli zaprzestaje się oczekiwania realizacji transakcji, skumulowane zyski lub straty ujęte na kapitale przenoszone są na wynik finansowy.
  2. Zabezpieczenie przestaje spełniać wymagania stawiane przed powiązaniem zabezpieczającym (głównie w zakresie efektywności zabezpieczenia). Odniesione na kapitał (przez inne całkowite dochody/pozostałe elementy całościowego wyniku finansowego) kwoty pozostają w nim ujęte, jeżeli w momencie ujęcia zabezpieczenie było efektywne. Kwoty pozostają w kapitale do momentu zajścia planowanej transakcji (lub przepływu) bądź też do momentu, gdy przedmiot zabezpieczenia wpływa na wynik finansowy lub planowana transakcja przestaje być wysoce prawdopodobna. Jeżeli zaprzestaje się oczekiwania realizacji transakcji, skumulowane zyski lub straty ujęte na kapitale przenoszone są na wynik finansowy.
  3. Jednostka zrywa (unieważnia) powiązanie zabezpieczające. Odniesione na kapitał (przez inne całkowite dochody/pozostałe elementy całościowego wyniku finansowego) kwoty pozostają w nim ujęte, jeżeli w momencie ujęcia zabezpieczenie było efektywne. Kwoty pozostają w kapitale do momentu zajścia planowanej transakcji (lub przepływu) bądź też do momentu, gdy przedmiot zabezpieczenia wpływa na wynik finansowy lub planowana transakcja przestaje być wysoce prawdopodobna. Jeżeli zaprzestaje się oczekiwania realizacji transakcji, skumulowane zyski lub straty ujęte na kapitale przenoszone są na wynik finansowy.
  4. Zaprzestano oczekiwania realizacji planowanej transakcji. W takiej sytuacji skumulowane zyski lub straty są ujęte na kapitale przenoszone są na wynik finansowy.

Przykład Zabezpieczenie wartości godziwej

W dniu 1 września 2013 spółka zaciągnęła kredyt bankowy w walucie o wartości 500.000 EUR. W dniu wpływu na rachunek bankowy środków pieniężnych kurs euro wynosił 4 PLN. Spłata kredytu ma nastąpić 31 marca 2014. Zarząd spółki w obawie przed wzrostem kursu EUR postanawia zabezpieczyć wartość godziwą zobowiązania i zawiera w tym celu kontrakt terminowy forward na zakup EURO. Kontrakt forward zostaje zawarty 1 listopada 2013. Wynika z niego że:

  • Spółka zobowiązuje się do zakupu 500.000 EUR w dniu 31 marca 2014 po kursie 4,16 PLN/EUR
  • Depozyt zabezpieczający wpłacony przez spółkę wynosi 6% kwoty kontraktu.

Kurs spot na dzień zawarcia kontraktu forward wynosił 4,05 PLN

Kursy walut i kontraktu terminowego w okresie trwania umowy były następujące:

Data Kurs spot PLN/EUR Kurs terminowy z realizacją 31.03.2014
01.11.2013 4,05 4,16
31.12.2013 4,22 4,27
31.03.2014 4,30

Obliczenia:

  1. 1) Otrzymanie kredytu w wysokości 500.000 EUR x 4 PLN = 2.000.000 PLN
  2. 2a) Ujęcie kontraktu forward 500.000 EUR x 4,16 PLN = 2.080.000 PLN
  3. 2b) Wypłata depozytu 6% x 2.080.000 PLN = 124.800 PLN
  4. 3) Wycena kredytu na dzień bilansowy: 500.000 EUR x 4,22 = 2.110.000 PLN (2.110.000 – 2.000.000 = 110.000 – koszty finansowe).
  5. 4) Wycena kontraktu na dzień bilansowy: 500.000 EUR x 4,27 = 2.135.000 PLN (2.135.000 – 2.080.000 = 55.000 – przychody finansowe).
  6. 5) Księgowania na dzień rozliczenia: wycena kontraktu: 500.000 EUR x 4,30 PLN = 2.150.000 PLN (2.150.000 – 2.135.000 = 15.000 przychody finansowe)
  7. 6) Dostawa waluty: 500.000 EUR x 4,30 PLN = 2.150.000 PLN
  8. 7) Zapłata za kontrakt: 500.000 EUR x 4,16 PLN – 124.800 PLN = 1.955.200 PLN
  9. 8) Rozliczenie depozytu
  10. 9) Wycena kredytu 500.000 EUR x 4,30 PLN = 2.150.000 PLN (2.150.000 – 2.110.000 = 40.000 – koszty finansowe).
  11. 10) Spłata kredytu

Księgowania

Rachunek bankowy

Wn                        Ma

1) 2.000.000 124.800 (2b
6) 2.150.000 1.955.200 (7
2.150.000 (10

Kredyty bankowe

Wn                      Ma

10) 2.150.000 2.000.000 (1
110.000 (3
40.000 (9

 

Aktywa finansowe – forward

Wn                      Ma

2a) 2.080.000 2.150.000 (6
4) 55.000
5) 15.000

 

Zobowiązania finansowe – forward

Wn                      Ma

7) 1.955.200 2.080.000 (2a
8) 124.800

 

Depozyt

Wn                       Ma

2b) 124.800 124.800 (8

 

  Koszty finansowe

Wn                       Ma

3) 110.000
9) 40.000

 

Przychody finansowe

Wn                          Ma

55.000 (4
15.000 (5

Sprawdzenie efektywności zabezpieczenia:

Zmiana wartości pozycji zabezpieczanej:

  1. Wycena kredytu na dzień ustanowienia zabezpieczenia: 500.000 EUR x 4,05 PLN = 2.025.000 PLN
  2. Wycena kredytu na dzień bilansowy: 500.000 EUR x 4,22 PLN = 2.110.000 PLN
  3. Różnica z wyceny kredytu: 2.110.000 PLN – 2.025.000 PLN = 85.000 PLN

Zmiana wartości instrumentu zabezpieczającego:

  1. Wycena kontraktu na dzień ustanowienia zabezpieczenia: 500.000 EUR x 4,16 PLN = 2.080.000 PLN.
  2. Wycena kontraktu na dzień bilansowy: 500.000 EUR x 4,27 PLN = 2.135.000 PLN
  3. Różnica z wyceny kontraktu: 2.135.000 PLN – 2.080.000 PLN = 55.000 PLN

55.000/85.000 = 65% lub 85.000/55.000 = 155%

Zabezpieczenie nie jest efektywne – nie mieści się w przedziale dopuszczonym przepisami, zatem nie jest możliwe dalsze stosowanie rachunkowości zabezpieczeń.

Przykład: Zabezpieczenie przepływów pieniężnych

W dniu 1 września 2013 spółka zawarła umowę na zakup środka trwałego o wartości 100.000 EUR. Warunki umowy przewidują dostawę i zapłatę za środek trwały w dniu 15 marca 2014. Zarząd spółki w obawie przed wzrostem kursu EUR postanawia zabezpieczyć przepływy pieniężne i zawiera w tym celu kontrakt terminowy forward na zakup EURO. Kontrakt forward zostaje zawarty 1 listopada 2013. Wynika z niego że:

  • Spółka zobowiązuje się do zakupu 100.000 EUR w dniu 15 marca 2014 po kursie 4,10 PLN/EUR
  • Depozyt zabezpieczający wpłacony przez spółkę wynosi 5% kwoty kontraktu.

Kursy walut i kontraktu terminowego w okresie trwania umowy były następujące:

Data Kurs spot PLN/EUR Kurs terminowy z realizacją 15.03.2014
01.11.2013 4,00 4,10
31.12.2013 4,15 4,23
31.03.2014 4,40
  1. 1) Zawarcie kontraktu forward: 100.000 EUR x 4,10 PLN = 410.000 PLN
  2. 2) Wypłata depozytu: 5% x 410.000 PLN = 20.500 PLN
  3. 3)Wycena kontraktu forward na dzień bilansowy: 100.000 EUR x 4,23 PLN = 423.000 PLN (423.000 – 410.000 = 13.000)
  4. 4) Rozliczenie kontraktu
  5. 5) Dostawa waluty: 100.000 EUR x 4,40 PLN = 440.000 PLN
  6. 6) Zapłata za walutę: 100.000 EUR x 4,10 PLN = 410.000 PLN – 20.500 PLN = 389.500 PLN
  7. 7) Rozliczenie depozytu
  8. 8) Dostawa środka trwałego
  9. 9) Rozliczenie kapitałów

Księgowania

 

Aktywa finansowe – forward

Wn                        Ma

1) 410.000 440.000 (5
3) 13.000
4) 17 000

 

Zobowiązania finansowe – forward

Wn                        Ma

6) 389.500 410.000 (1
7) 20.500

 

Rachunek bankowy

Wn                         Ma

5) 440.000   20.500 (2
389.500 (6

 

Depozyt

Wn                         Ma

2) 20.500 20.500 (7

 

Kapitał z aktualizacji wyceny

Wn                       Ma

9) 13.000 13.000 (3

 

Przychody finansowe

Wn                       Ma

17.000 (4

 

Środki trwałe

Wn                        Ma

8) 440.000 13.000 (9

 

Zobowiązania

Wn                       Ma

440.000 (8

Sprawdzenie efektywności zabezpieczenia na dzień bilansowy:

Zmiana wartości pozycji zabezpieczanej:

  1. Wycena przyszłego zobowiązania na dzień ustanowienia zabezpieczenia: 100.000 EUR x 4,00 PLN = 400.000 PLN
  2. Wycena przyszłego zobowiązania na dzień bilansowy: 100.000 EUR x 4,15 PLN = 415.000 PLN
  3. Zmiana wartości pozycji zabezpieczanej: 415.000 – 400.000 = 15.000

Zmiana wartości instrumentu zabezpieczającego:

  1. Wycena kontraktu na dzień ustanowienia zabezpieczenia: 100.000 EUR x 4,10 PLN = 410.000 PLN
  2. Wycena kontraktu na dzień bilansowy: 100.000 EUR x 4,23 PLN = 423.000 PLN
  3. Zmiana wartości kontraktu: 423.000 – 410.000 = 13.000

15.000/13.000 = 115% – zabezpieczenie jest efektywne.

Sprawdzenie efektywności zabezpieczenia na dzień 31.03.2014 (np. gdyby transakcja została przesunięta w czasie a kontrakt dalej obowiązywał).

Zmiana wartości pozycji zabezpieczanej:

  1. Wycena przyszłego zobowiązania na dzień bilansowy: 100.000 EUR x 4,15 PLN = 415.000 PLN
  2. Wycena przyszłego zobowiązania na dzień 31.03.2014: 100.000 EUR x 4,40 PLN = 440.000 PLN
  3. Zmiana wartości pozycji zabezpieczanej: 440.000 – 415.000 = 25.000

Zmiana wartości instrumentu zabezpieczającego:

  1. Wycena kontraktu na dzień bilansowy: 100.000 EUR x 4,23 PLN = 423.000 PLN
  2. Wycena kontraktu na dzień 31.03.2014: 100.000 EUR x 4,40 PLN = 440.000 PLN
  3. Zmiana wartości kontraktu: 440.000 – 423.000 = 17.000

25.000/17.000 = 115% – zabezpieczenie nie jest efektywne.

Ujawnienia informacji w sprawozdaniu finansowym w zakresie instrumentów finansowych:

Kwestie ujawnień dotyczące instrumentów finansowych zawarte są w MSSF 9 „Instrumenty finansowe: ujawnianie informacji”. oraz w rozporządzeniu Ministra Finansów. Zgodnie z nimi konieczne jest ujawnienie w sprawozdaniu finansowym informacji na temat:

  1. Polityki rachunkowości stosowanej do instrumentów finansowych
  2. Wpływu instrumentów finansowych na bilans (sprawozdanie z sytuacji finansowej)
  3. Wpływu instrumentów finansowych na sprawozdanie z całkowitego dochodu
  4. Rachunkowości zabezpieczeń
  5. Wartości godziwej
  6. Ryzyka związanego z instrumentami finansowymi i zarządzania nim.

Szczegółowo o ujawnieniach wymaganych w przypadku stosowania przez jednostkę rachunkowości zabezpieczeń mówią par. 22-30 MSSF 7.

Jednostka ujawnia następujące informacje odrębnie dla poszczególnych rodzajów zabezpieczeń określonych w MSR 39 (to znaczy zabezpieczeń wartości godziwej, zabezpieczeń przepływów pieniężnych oraz zabezpieczeń udziałów w aktywach netto w podmiocie zagranicznym):

  • Opis każdego rodzaju zabezpieczenia;
  • Opis instrumentów finansowych wyznaczonych jako instrumenty zabezpieczające oraz ich wartość godziwą na dzień sprawozdawczy; oraz
  • Charakter zabezpieczanego ryzyka.

W przypadku zabezpieczeń przepływów pieniężnych, jednostka ujawnia:

  • Okresy, w których oczekuje się wystąpienia przepływów pieniężnych, oraz kiedy należy oczekiwać wywarcia przez nie wpływu na wynik finansowy;
  • Opis każdej planowanej transakcji, w odniesieniu do której rachunkowość zabezpieczeń została uprzednio zastosowana, ale nie oczekuje się już jej przeprowadzenia;
  • Kwotę ujętą w kapitale własnym w danym okresie;
  • Kwotę usuniętą z kapitału własnego i ujętą w wyniku finansowym za dany okres, wskazując kwotę ujętą w osobnych pozycjach rachunku zysków i strat; oraz
  • Kwotę usuniętą w danym okresie z kapitału własnego i zaliczoną do kosztu początkowego lub innej wartości bilansowej składnika aktywów niefinansowych lub zobowiązania niefinansowego, którego nabycie lub powstanie było wysoce prawdopodobną planowaną transakcją będącą przedmiotem zabezpieczenia.

Jednostka ujawnia odrębnie:

  1. a) w przypadku zabezpieczeń wartości godziwej – zyski lub straty:
  • na instrumencie zabezpieczającym; oraz
  • na pozycji zabezpieczanej związane z zabezpieczanym ryzykiem;
  1. b) ujętą w wyniku finansowym nieefektywność wynikającą z zabezpieczeń przepływów pieniężnych;
  2. c) ujętą w wyniku finansowym nieefektywność wynikającą z zabezpieczeń inwestycji netto w podmiocie zagranicznym.

Dla każdej kategorii aktywów finansowych i zobowiązań finansowych jednostka ujawnia informacje o wartości godziwej danej kategorii aktywów i zobowiązań w sposób umożliwiający porównanie tej wartości z wartością bilansową.

Ujawniając informacje o wartościach godziwych, jednostka dzieli aktywa finansowe i zobowiązania finansowe na kategorie, jednak kompensuje je jedynie w zakresie, w jakim ich wartości bilansowe zostały skompensowane w bilansie.

Ponadto jednostka ujawnia:

  1. a) metody oraz – w przypadku wykorzystania techniki wyceny – założenia przyjęte przy ustalaniu wartości godziwych poszczególnych kategorii aktywów finansowych lub zobowiązań finansowych; przykładowo, w stosownych przypadkach, jednostka ujawnia informacje o założeniach dotyczących wysokości współczynnika wcześniejszych spłat, szacunkowych strat kredytowych, stóp procentowych oraz stóp dyskontowych;
  2. b) czy wartości godziwe ustala się, w całości lub częściowo, bezpośrednio poprzez odniesienie do publikowanych notowań cen z aktywnego rynku lub czy szacuje się ją wykorzystując technikę wyceny;
  3. c) czy wartości godziwe ujęte lub ujawnione w sprawozdaniu finansowym ustala się, w całości lub częściowo, wykorzystując technikę wyceny opartą na założeniach, których nie potwierdzają ceny weryfikowalnych bieżących transakcji rynkowych dotyczących tego samego instrumentu (tzn. bez zmian ani restrukturyzacji), a nie opartą na dostępnych weryfikowalnych danych rynkowych; w przypadku wartości godziwych wykazanych w sprawozdaniu finansowym – jeżeli zmiana jednego lub więcej z tych założeń i przyjęcie innych racjonalnych możliwych założeń alternatywnych spowodowałoby istotną zmianę wartości godziwej, jednostka zobowiązana jest wskazać ten fakt i ujawnić skutki przedmiotowych zmian; w tym celu istotność ustala się w odniesieniu do wyniku finansowego oraz do aktywów lub zobowiązań ogółem, lub, w przypadku gdy zmiany wartości godziwej ujmowane są w kapitale własnym, do kapitału własnego ogółem;
  4. d) jeżeli pkt c) ma zastosowanie – całkowitą kwotę zmiany wartości godziwej oszacowanej przy użyciu techniki wyceny, która została ujęta w wyniku finansowym w danym okresie.

Jeżeli rynek dla danego instrumentu finansowego nie jest aktywny, jednostka ustala jego wartość godziwą przy użyciu techniki wyceny. Niemniej jednak najlepszym dowodem wartości godziwej instrumentu finansowego przy początkowym ujęciu jest cena transakcji (tzn. wartość godziwa uiszczonej lub otrzymanej zapłaty), chyba że spełnione są określone warunki – wtedy wartość godziwa przy początkowym ujęciu może różnić się od kwoty, która byłaby ustalona na ten dzień przy użyciu techniki wyceny. Jeżeli różnica taka istnieje, jednostka ujawnia dla poszczególnych kategorii instrumentów finansowych:

  • swoje zasady (politykę) rachunkowości stosowane dla ujęcia tej różnicy w wyniku finansowym w celu uwzględnienia zmiany czynników (w tym czasu), które byłyby rozważane przez uczestników rynków przy określaniu ceny; oraz
  • łączną różnicę wymagającą ujęcia w wyniku finansowym na początek i na koniec okresu oraz uzgodnienie zmian w saldzie tej różnicy.

Ujawnienie informacji o wartości godziwej nie jest wymagane:

  1. a) gdy wartość bilansowa jest zasadniczo zbliżona do wartości godziwej, np. w przypadku instrumentów finansowych. takich jak krótkoterminowe należności i zobowiązania z tytułu dostaw i usług;
  2. b) w przypadku inwestycji w instrumenty kapitałowe, które nie są notowane na aktywnym rynku, lub w instrumenty pochodne związane z takimi instrumentami kapitałowymi, którą wycenia się po koszcie zgodnie z MSR 39, ponieważ nie można wiarygodnie wycenić jej wartości godziwej; lub
  3. c) w przypadku umów zawierających cechę dyskrecjonalnej partycypacji (o których mowa w MSSF 4), jeżeli nie można wiarygodnie wycenić wartości godziwej tej cechy.

W przypadkach określonych w punktach b) i c) jednostka ujawnia informacje, aby pomóc użytkownikom sprawozdania finansowego w dokonaniu przez nich własnej oceny dotyczącej zakresu ewentualnych różnic między wartością bilansową tych aktywów finansowych lub zobowiązań finansowych a ich wartością godziwą, w tym:

  1. a) fakt, że informacje na temat wartości godziwej tych instrumentów nie zostały ujawnione, ponieważ wiarygodna wycena ich wartości godziwej nie jest możliwa;
  2. b) opis instrumentów finansowych, ich wartości bilansowej oraz wyjaśnienie, dlaczego wiarygodna wycena ich wartości godziwej nie jest możliwa;
  3. c) informacje na temat rynku dla przedmiotowych instrumentów;
  4. d) informacje o tym, czy i w jaki sposób jednostka zamierza zbyć instrumenty finansowe; oraz
  5. e) w przypadku gdy instrumenty finansowe, których wartości godziwej nie można było uprzednio wiarygodnie wycenić, zostały wyłączone – sam fakt wyłączenia, ich wartość bilansową na dzień wyłączenia oraz kwotę ujętego zysku lub straty

Bardzo ważną grupą ujawnień są ujawnienia dotyczące ryzyka związanego z instrumentami finansowymi. Jednostka powinna przedstawić informacje opisowe o stopniu narażenia na ryzyko oraz jego powstawaniu, o celach, procedurach i procesach zarządzania tym ryzykiem oraz sposobach jego pomiaru, a także ewentualnych zmianach w tym zakresie w stosunku do okresu poprzedniego. Ujawnienia powinny uwzględniać następujące rodzaje ryzyka:

  • Kredytowe – ryzyko, że jedna ze stron umowy nie wywiąże się z płatności
  • Płynności – ryzyko, że jednostka nie będzie w stanie na bieżąco regulować swoich płatności
  • Rynkowe – ryzyko, że wartość godziwa lub przyszłe przepływy związane z danym instrumentem będą ulegać zmianom w związku ze zmianami cen rynkowych. Ryzyko rynkowe obejmuje następujące rodzaje ryzyka:
  • ryzyko walutowe – ryzyko że wartość godziwa lub przyszłe przepływy związane z danym instrumentem będą ulegać zmianom w związku ze zmianami kursu wymiany waluty,
  • ryzyko stopy procentowej – ryzyko, że wartość godziwa lub przyszłe przepływy związane z danym instrumentem będą ulegać zmianom w związku ze zmianami rynkowych stóp procentowych,
  • inne ryzyko cenowe – ryzyko, że wartość godziwa lub przyszłe przepływy związane z danym instrumentem będą ulegać zmianom w związku ze zmianami cen rynkowych innych niż kurs wymiany waluty i stopy procentowe.

Pliki pdf:
16-12-RZ-Instrumenty finansowe
16-12-RZ-1-Instrumenty finansowe

Zostaw Odpowiedź

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *